‘द एन्ड अफ हिस्ट्री’ उनको अन्त्य थिएन। बारम्बार उद्धृत र आलोचित ती प्राध्यापक नयाँ संस्मरणसहित फेरि फर्किएका छन्।
जब फ्रान्सिस फुकुयामा ४० वर्षका राजनीतिक शास्त्री थिए, उनले सन् १९९२ मा द एन्ड अफ हिस्ट्री एन्ड द लास्ट म्यान प्रकाशित गरे।
त्यस पुस्तकले व्यापक चर्चा र प्रशंसा पायो। सोभियत संघको पतन र शीतयुद्धको अन्त्यसँगै मानवता ‘मानवजातिको वैचारिक विकासको अन्तिम बिन्दु’ मा पुगेको तथा ‘पश्चिमी उदार लोकतन्त्रलाई मानव शासनको अन्तिम स्वरूपका रूपमा विश्वव्यापी बनाउने’ चरणमा पुगेको उनको तर्क थियो।
तर त्यसको अर्थ संसारमा अब कुनै राजनीतिक संघर्ष वा द्वन्द्व हुँदैन भन्ने थिएन।
एक चौथाइ शताब्दीपछि डोनाल्ड ट्रम्पको उदय र विश्वभर लोकप्रियतावादी तथा अनुदार राष्ट्रवादको लहरसँगै फुकुयामाको पुस्तक उदारवादी अहंकारको प्रतीकजस्तै बन्न पुग्यो। वैचारिक संघर्षहरू समाप्त भइसकेका छन् भनेर कसैले कसरी यस्तो दाबी गर्न सक्थ्यो भन्ने प्रश्न उठ्न थाल्यो।
अहिले ७३ वर्ष पुगेका फुकुयामा आफ्नो नयाँ संस्मरणमार्फत यही गलत बुझाइ हटाउने प्रयास गर्छन्। विशेषगरी उनका आलोचकहरूमध्ये धेरैले उनको चर्चित पुस्तकको शीर्षक वा पुस्तकको परिचयभन्दा अगाडि नपढीकनै त्यसको निष्कर्षमाथि टिप्पणी गरेकोमा उनी असन्तुष्ट देखिन्छन्।
उनका अनुसार द एन्ड अफ हिस्ट्री मा प्रस्तुत गरिएको वास्तविक तर्क हजारौँ विचार–लेख र निबन्धहरूले निर्माण गरेको सरलीकृत चित्रभन्दा निकै सूक्ष्म थियो। फुकुयामा आफैँलाई स्पष्ट रूपमा सुनाइएका तर कसैले विश्वास नगरेका चेतावनी दिने ‘क्यासान्ड्रा’ जस्तो भविष्यवक्ता पनि मान्दैनन्। बरु उनको ‘पूर्वाभास’ आफ्नै समयका लागि धेरै सूक्ष्म र जटिल थियो।
फुकुयामाले हेगेल र उनका व्याख्याकारहरूबाट मानव इतिहास मानिसले आफ्नो गरिमा र मान्यताको खोजी गर्दै अघि बढ्छ भन्ने विचार ग्रहण गरेका थिए। फ्रान्सेली क्रान्तिपछि फैलिएको यो विचार शीतयुद्धमा पश्चिमको विजयसँगै एउटा महत्वपूर्ण बिन्दुमा पुगेको उनको विश्लेषण थियो।
तर द एन्ड अफ हिस्ट्री को अन्तिम भागले भविष्यको अझ अँध्यारो सम्भावनातर्फ संकेत गरेको थियो।
नित्शेबाट प्रभावित हुँदै फुकुयामाले तर्क गरेका थिए—केही मानिस समानताबाट मात्र सन्तुष्ट हुँदैनन्। उनीहरू अरूभन्दा श्रेष्ठ भएको मान्यता चाहन्छन्। संघर्ष, जोखिम र महत्वाकांक्षाबाट मुक्त संसारमा यस्ता मानिस विद्रोह गर्न सक्छन्।
इतिहासको अन्त्य ‘निकै दुःखद समय’ हुन सक्ने उनले सन् १९९२ मै लेखेका थिए। त्यस्तो संसारमा ‘साहस, वीरता र कल्पनाशक्ति’ को स्थान आर्थिक गणना तथा प्राविधिक–प्रशासनिक शासनले लिन सक्छ। अन्ततः मानिसहरू ‘केही हदसम्म दिक्दारीका कारण’ फेरि संघर्षतर्फ फर्किन सक्छन्।
फुकुयामाको पुस्तकको यही उपेक्षित पक्ष अहिले बढी चर्चामा आएको छ।
आफ्नो संस्मरणमा उनी लेख्छन्, “वाम र दक्षिण दुवैतर्फ हामीले देखिरहेको अतिवाद कुनै हदसम्म उदार समाजहरूले सिर्जना गरेका सपाट क्षितिजविरुद्धको विद्रोह हो—त्यस्ता समाज, जहाँ हामीलाई निरन्तर खुला, सहनशील र कुनै कुरामाथि निर्णय नगर्ने हुन प्रेरित गरिन्छ।”
व्यक्तिगत कथा र वैचारिक यात्रा
इन द रियल्म अफ द लास्ट म्यान को अर्को आकर्षण फुकुयामाको व्यक्तिगत कथा हो।
उनका हजुरबा–हजुरआमा २०औँ शताब्दीको सुरुतिर जापानबाट अमेरिका आएका थिए। दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा अमेरिकी सरकारले जापानी मूलका करिब १ लाख २० हजार मानिसलाई जबर्जस्ती स्थानान्तरण गरी नजरबन्द गरेको थियो। उनका हजुरबा–हजुरआमा पनि त्यसबाट प्रभावित भएका थिए।
उनी उदारवादी आमाबुबाको परिवारमा हुर्किए। तर पछि रूढिवादी दार्शनिक एलन ब्लुमको प्रभावमा कर्नेल विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरे। उनको बौद्धिक यात्रा यहीँबाट अझ जटिल र बहुआयामिक बन्दै गयो।
सद्दाम हुसेनलाई सत्ताबाट हटाउन अमेरिकी हस्तक्षेपको पक्षमा उनले आवाज उठाएका थिए। तर पछि उनले आफ्नै उक्त भूमिकालाई आलोचनात्मक रूपमा पुनरावलोकन गरे। आफ्ना नव–रूढिवादी साथीहरूसँग पनि उनी सार्वजनिक रूपमा अलग भए। त्यसपछि अमेरिकी दक्षिणपन्थभित्रको गहिरिँदो विभाजनको सन्दर्भमा उनी डोनाल्ड ट्रम्पका आलोचक बने।
राजनीतिक तथा बौद्धिक ध्रुवीकरण बढिरहेको समयमा आफ्नो विचार परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता उनको संस्मरणको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ।
इराक युद्धबारे आफ्नो धारणा परिवर्तनलाई उनले आत्मचिन्तनको अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनी लेख्छन्, “उमेर र सामाजिक हैसियत उपयोगी हुन्छन्। जीवनको एउटा यस्तो बिन्दुमा म पुगेको थिएँ, जहाँ मेरा पुराना साथीहरूले मेरो बारेमा के सोच्छन् भन्ने कुराको खासै वास्ता गर्नुपर्दैनथ्यो।”
इराकसम्बन्धी आफ्नो धारणा परिवर्तन गर्नु “वास्तवमै मुक्तिदायी” भएको उनको भनाइ छ। त्यस अनुभवले राज्यको भूमिकादेखि मुक्त बजारका अतिरेकसम्म अन्य विषयमा पनि आफ्ना पुराना धारणामाथि पुनर्विचार गर्न सक्ने आत्मविश्वास दिएको उनी बताउँछन्।
राजनीतिभन्दा बाहिरको फुकुयामा
फुकुयामाको रुचि राजनीति र दर्शनमा मात्र सीमित छैन।
उनी फोटोग्राफीका उत्साही हुन्। जटिल डिजाइनका कुर्सी, क्रेडेन्जा र टेबल आफैँ बनाउँछन्। ड्रोन उडाउँछन् र रोबोटका लागि कोडसमेत लेख्छन्।
उनका यी विविध रुचि उनको बौद्धिक संसारको अर्को पाटो हुन्। उनी १८औँ र १९औँ शताब्दीका सामाजिक सिद्धान्तकार एडम स्मिथ, डेभिड ह्युम र म्याक्स वेबरजस्ता विचारकप्रति गहिरो रुचि राख्छन्।
उनको संस्मरण विश्वास, मानव स्वभाव र ठूला नोकरशाही संरचनाहरू कसरी काम गर्छन् भन्ने विषयसम्म फैलिएको छ।
फुकुयामा आफ्नो बौद्धिक कामलाई लामो पुस्तकका पानामा मात्र सीमित राख्दैनन्। उनी नियमित रूपमा ब्लग लेख्छन् र पोडकास्ट पनि चलाउँछन्। जनसाधारणसम्म पुग्ने यी माध्यमलाई तुच्छ ठान्नुको सट्टा उनले त्यसलाई आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्ने माध्यमका रूपमा आत्मसात् गरेका छन्।
यही बहुआयामिकताले फुकुयामालाई पछिल्ला दशकका अमेरिकी सार्वजनिक बौद्धिकमध्ये एउटा विशिष्ट व्यक्तित्व बनाएको छ।
तर उनको सबैभन्दा चर्चित पुस्तकको वास्तविक अर्थ बुझ्न शीर्षक मात्र होइन, त्यसको सम्पूर्ण तर्क पढ्नुपर्ने हुन्छ।
द एन्ड अफ हिस्ट्री ले इतिहासका सबै घटना समाप्त हुन्छन् भनेको थिएन। बरु उदार लोकतन्त्र र बजार अर्थतन्त्रले वैचारिक प्रतिस्पर्धाको एउटा प्रमुख ऐतिहासिक चुनौती पार गरेको दाबी गरेको थियो। त्यससँगै मानव स्वभाव, मान्यता, असमानता, पहिचान र राजनीतिक असन्तुष्टिका प्रश्न भने बाँकी नै रहने उनको विश्लेषण थियो।
सायद यही कारण फुकुयामाको पुरानो तर्क आज पनि बहसको विषय बनेको छ—उनलाई उद्धृत गर्नेहरूभन्दा उनलाई आलोचनात्मक रूपमा पढ्नेहरूका लागि उनको विचार अझ जटिल देखिन्छ।
(स्रोत : द इक्नोमिस्ट, एआईबाट अनुवाद)
रोहेज खतिवडाको सामाजिक सञ्जालबाट
