के लेनिनले एउटा देशमा समाजवाद निर्माण गर्न असम्भव छ भनेका थिए ?

सन् १९१७ पछि सोभियत संघमा लेनिन र स्तालिनको समाजवादसम्बन्धी बहस ‘एक देशमा समाजवाद’ को सिद्धान्त, इतिहास र वैचारिक संघर्ष

सन् १९१७ को रुसी अक्टोबर क्रान्तिपछि विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्यो— समाजवाद स्थापना गर्न विश्वका धेरै देशमा एकैसाथ क्रान्ति हुनुपर्छ कि एउटा देशले मात्रै पनि समाजवादी समाज निर्माण गर्न सक्छ ?

यो प्रश्न रुसी क्रान्तिका नेता भ्लादिमिर इल्यिच लेनिनको समयदेखि सुरु भएर जोसेफ स्तालिन र लियोन ट्रोत्स्कीबीचको वैचारिक संघर्षको मुख्य विषय बन्यो। यसको प्रभाव सोभियत संघको आर्थिक नीति, अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट आन्दोलन, कम्युनिस्ट पार्टीहरूको संगठन र विश्व राजनीतिसम्म फैलियो।

यस बहसलाई बुझ्न तीनवटा विषय छुट्याउनुपर्छ

एउटा देशमा राजनीतिक क्रान्ति सफल हुनु।एउटा देशले आफ्नै प्रयासमा समाजवादी अर्थव्यवस्था निर्माण गर्नु।बाह्य पुँजीवादी शक्तिको हस्तक्षेप र पुँजीवादको पुनःस्थापनाको सम्भावनाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुनु।यी तीनवटै कुरा एउटै होइनन्। स्तालिन र ट्रोत्स्कीबीचको विवादको केन्द्रमा पनि यही भिन्नता थियो।

१ सन् १९१७ को क्रान्ति र लेनिनको अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी दृष्टिकोण

सन् १९१७ मा रुसमा दुईवटा क्रान्तिकारी घटनाक्रम भए। फेब्रुअरी क्रान्तिले जार निकोलस द्वितीयको निरंकुश शासन अन्त्य गर्‍यो। त्यसपछि बनेको अन्तरिम सरकारलाई अक्टोबर क्रान्तिमा लेनिन नेतृत्वको बोल्सेभिक पार्टीले विस्थापित गर्‍यो र सोभियतहरूको नाममा सत्ता स्थापना गर्‍यो।

त्यतिबेला रुस औद्योगिक रूपमा जर्मनी, बेलायत र फ्रान्सजस्ता देशभन्दा पछाडि थियो। जनसंख्याको ठूलो हिस्सा किसान थियो। मार्क्सवादी सिद्धान्तको परम्परागत व्याख्याअनुसार समाजवादका लागि विकसित पुँजीवादी अर्थव्यवस्था र ठूलो औद्योगिक मजदुर वर्ग महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्थ्यो।

त्यसैले एउटा प्रश्न थियो— आर्थिक रूपमा पछाडि रहेको रुसमा मात्रै समाजवाद सफल हुन सक्छ ?

लेनिनले रुसी क्रान्तिलाई रुसको सीमाभित्रको राजनीतिक परिवर्तनका रूपमा मात्रै हेरेका थिएनन्। उनी यसलाई विश्व समाजवादी क्रान्तिको सुरुआत र अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर आन्दोलनका लागि प्रेरणा मान्थे।

लेनिनका अप्रिल थेसिस, १९१७

सन् १९१७ अप्रिलमा सार्वजनिक गरिएका लेनिनका  (April Theses)  अर्थात् ‘अप्रिल थेसिस’ यस विषयमा महत्त्वपूर्ण प्राथमिक दस्तावेज हुन्।

उनले तत्काल समाजवाद पूर्ण रूपमा लागू गर्नेभन्दा पनि उत्पादन र वितरणमाथि सोभियतहरूको नियन्त्रण स्थापित गर्नुपर्ने बताएका थिए। साथै, उनले नयाँ क्रान्तिकारी अन्तर्राष्ट्रिय निर्माणको आवश्यकता औँल्याएका थिए।

यसबाट दुई कुरा स्पष्ट हुन्छन्। पहिलो, लेनिनले रुसी क्रान्ति सफल भएलगत्तै समाजवादी समाज पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको घोषणा गरेका थिएनन्।

दोस्रो, उनको रणनीतिमा अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिको महत्त्व थियो। रुसमा मजदुर वर्गको सत्ता स्थापना अन्य देशका मजदुर आन्दोलनसँग जोडिनुपर्छ भन्ने उनको अपेक्षा थियो।

२  के लेनिनले एउटा देशमा समाजवाद निर्माण गर्न असम्भव छ भनेका थिए ?

यसको उत्तर अलि जटिल छ। लेनिनका सबै लेखलाई एउटै वाक्यमा सीमित गरेर बुझ्नु उचित हुँदैन।

सन् १९१५ मा लेनिनले On the Slogan for a United States of Europe  शीर्षकको लेखमा पुँजीवादको असमान विकासका कारण समाजवादी क्रान्ति विभिन्न देशमा फरक समयमा हुन सक्ने विचार प्रस्तुत गरेका थिए। उनले क्रान्ति सबै विकसित देशमा एकै समयमा हुनुपर्ने धारणालाई चुनौती दिएका थिए।

यस लेखको चर्चित अंश यस्तो छ

(“The victory of socialism is possible first in several or even in one capitalist country alone.”)

नेपाली भावार्थस् समाजवादको विजय सुरुमा केही देशमा वा एउटा पुँजीवादी देशमा मात्रै पनि सम्भव हुन सक्छ।

स्रोत: Lenin — On the Slogan for a United States of Europe

तर यो भनाइलाई सन् १९२० को दशकमा स्तालिनले विकसित गरेको ‘एउटै देशको प्रयासबाट पूर्ण समाजवादी समाज निर्माण गर्न सकिन्छ’ भन्ने सिद्धान्तसँग सोझै समान ठान्नु हुँदैन। लेनिनको उक्त लेखको मुख्य प्रसंग क्रान्ति विभिन्न देशमा असमान समयमा सफल हुन सक्ने सम्भावना थियो। एउटा देशमा क्रान्ति सफल हुनु र बाह्य सहयोगबिना पूर्ण समाजवादी समाज निर्माण गर्नु फरक प्रश्न हुन्।

इतिहासकार एरिक भान रीले भने सन् १९१५–१९१७ का लेनिनका विचारमा एउटै देशमा समाजवादी अर्थव्यवस्था निर्माण गर्ने सम्भावनासमेत देखिएको तर्क गरेका छन्। यसले इतिहासकारबीच लेनिनको वास्तविक अवधारणाबारे मतभेद रहेको देखाउँछ।

त्यसैले ऐतिहासिक रूपमा सबैभन्दा सावधानीपूर्ण निष्कर्ष यस्तो हुन्छस् लेनिनले एउटा देशमा क्रान्ति सफल हुने सम्भावनालाई स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिएस तर त्यसबाट स्तालिनको पछिल्लो सिद्धान्तका सबै पक्ष लेनिनले नै पूर्ण रूपमा प्रतिपादन गरेका थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

३ सन् १९१७ देखि १९२४ सम्म स् विश्वक्रान्तिको अपेक्षा र सोभियत रुसको कठिनाइ

अक्टोबर क्रान्तिपछि बोल्सेभिक नेताहरूले युरोपका अन्य देशमा पनि समाजवादी क्रान्ति फैलिने आशा गरेका थिए। विशेषतः जर्मनीमा मजदुर क्रान्ति सफल भए रुसको आर्थिक तथा राजनीतिक अवस्था बलियो हुने अपेक्षा थियो।तर घटनाक्रम उनीहरूले सोचेअनुसार अघि बढेन।

सन् १९१८–१९२० को अवधिमा युरोपका विभिन्न भागमा क्रान्तिकारी आन्दोलन भए, तर अपेक्षित स्तरमा समाजवादी सत्ता स्थापित भएन।रुसले गृहयुद्ध, विदेशी हस्तक्षेप, आर्थिक संकट र खाद्यान्न अभाव सामना गर्नुपर्‍यो।

सन् १९२१ मा लेनिनले नयाँ आर्थिक नीति (NEP)  लागू गरे, जसअन्तर्गत सीमित निजी व्यापार र बजार गतिविधिलाई अनुमति दिइयो।

सन् १९२२ मा सोभियत समाजवादी गणतन्त्रहरूको संघ  स्थापना भयो।

जनवरी १९२४ मा लेनिनको मृत्यु भयो।

यस परिस्थितिले सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीसामु व्यावहारिक प्रश्न खडा गर्‍यो— अन्य देशमा क्रान्ति सफल नहुँदासम्म सोभियत राज्यले के गर्ने ? विश्वक्रान्तिको प्रतीक्षा गर्ने कि देशभित्रै समाजवादी अर्थव्यवस्था निर्माणलाई प्राथमिकता दिने ? यही प्रश्न स्तालिन र ट्रोत्स्कीबीचको बहसको मुख्य आधार बन्यो।

४ स्तालिनको ‘एक देशमा समाजवाद’ सिद्धान्त कसरी विकसित भयो ?

स्तालिनले लेनिनको मृत्युपछि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दै लगे। सन् १९२४ देखि उनले ‘एक देशमा समाजवाद’ (Socialism in One Country) भन्ने धारणालाई व्यवस्थित राजनीतिक सिद्धान्तका रूपमा अघि सारे।

उनको तर्क थियो— विश्वका अन्य देशमा समाजवादी क्रान्ति तत्काल सफल नभए पनि सोभियत संघले आफ्नै स्रोत, मजदुर वर्गको सत्ता र राज्यको आर्थिक नियन्त्रणका आधारमा समाजवादी अर्थव्यवस्था निर्माण गर्न सक्छ।

स्तालिनका लागि यसको अर्थ अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नु थिएन। मुख्य परिवर्तन तत्कालीन प्राथमिकतामा थियोस् सोभियत संघभित्र समाजवाद निर्माणलाई सम्भव, आवश्यक र पार्टीको केन्द्रीय कार्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु। स्तालिनका महत्त्वपूर्ण लेख र दस्तावेज

१ The Foundations of Leninism (१९२४)

यस पुस्तकमा स्तालिनले लेनिनवादका आधारभूत सिद्धान्त व्याख्या गरेका छन्। यसको पहिलो संस्करणमा एउटा देशमा पुँजीवादी सत्ता उल्ट्याउनु र पूर्ण समाजवादी समाज निर्माण गर्नुबीच स्पष्ट भिन्नता गरिएको थियो। पछि स्तालिनले यस विषयमा आफ्नो व्याख्या संशोधन गरे।

२ The October Revolution and the Tactics of the Russian Communists (१९२४)

डिसेम्बर १९२४ मा प्रकाशित यस लेखमा स्तालिनले एउटै देशमा समाजवादी निर्माण सम्भव हुने आफ्नो तर्कलाई थप स्पष्ट पारे। ट्रोत्स्कीको ‘स्थायी क्रान्ति’ सम्बन्धी विचारको आलोचना पनि यस बहसको महत्त्वपूर्ण अंश थियो।

स्तालिनका लेखहरूको अभिलेख

३ Concerning Questions of Leninism (१९२६)

यस लेखमा स्तालिनले समाजवादी अर्थव्यवस्था आफ्नै देशको प्रयासबाट निर्माण गर्न सकिने र बाह्य हस्तक्षेपका कारण पुँजीवाद पुनःस्थापित हुन सक्ने जोखिमबाट पूर्ण सुरक्षा प्राप्त गर्नु अलग विषय भएको तर्क गरे।

सन् १९२४ को पहिलो संस्करण र त्यसपछिका संशोधित व्याख्याबीचको अन्तर नै यस बहसको महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक पक्ष हो। स्तालिनले आफ्नो सिद्धान्तलाई एकैपटक तयार पारिएको स्थिर अवधारणाका रूपमा नभई पार्टीभित्रको राजनीतिक संघर्ष र बदलिँदो परिस्थितिअनुसार विकसित गरेका थिए।

५ स्तालिन र ट्रोत्स्कीबीचको मुख्य वैचारिक अन्तर

ट्रोत्स्कीले रुसजस्तो आर्थिक रूपमा पछाडि रहेको देशमा समाजवादी क्रान्ति सफल भए पनि त्यसको दीर्घकालीन सफलता अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिको विस्तारसँग जोडिने तर्क गरे। विश्वका विकसित पुँजीवादी देशमा क्रान्ति असफल भइरहँदा रुसमात्रै समाजवादी विकासको बाटोमा अघि बढ्नु अत्यन्त कठिन हुने उनको धारणा थियो।

जोसेफ स्तालिन : एक देशमा समाजवाद

स्तालिनले सोभियत संघले आफ्नो आर्थिक तथा राजनीतिक संरचना आफैँ निर्माण गर्न सक्ने र अन्य देशमा क्रान्ति सफल हुनुपर्ने सर्त नराखी समाजवादी निर्माण अघि बढाउनुपर्ने तर्क गरे। बाह्य आक्रमण र पुँजीवादको पुनःस्थापनाबाट पूर्ण सुरक्षा भने अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिसँग जोडिएको प्रश्नका रूपमा उनले व्याख्या गरे।

विषय स्तालिनको दृष्टिकोण ट्रोत्स्कीको दृष्टिकोण

यी दुई दृष्टिकोणबीचको अन्तरलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ

यो तालिका उनीहरूको सिद्धान्तको संक्षिप्त तुलना होस दुवैले सोभियत राज्यको रक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिलाई महत्त्व दिएका थिए, तर तिनको प्राथमिकता र रणनीतिक व्याख्या फरक थियो।

ट्रोत्स्कीको विचारको विस्तृत आलोचना उनको The History of the Russian Revolution को परिशिष्ट Socialism in a Separate Country? मा पनि पाइन्छ।

६ के स्तालिनले लेनिनकै विचारलाई अघि बढाएका थिए ?

यो विवादको सबैभन्दा संवेदनशील ऐतिहासिक प्रश्न हो।

स्तालिनले आफ्नो सिद्धान्तलाई लेनिनवादकै निरन्तरताका रूपमा प्रस्तुत गरे। उनले लेनिनका सन् १९१५ का लेख तथा सहकारी आन्दोलनसम्बन्धी पछिल्ला विचारलाई आधार बनाए। विशेषतः On Cooperation मा लेनिनले सोभियत राज्यको नियन्त्रणमा सहकारी संस्थाहरूको विकास र किसानलाई समाजवादी निर्माणसँग जोड्ने सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए।

तर ट्रोत्स्की र अन्य आलोचकहरूले स्तालिनले लेनिनका विचारको अर्थ बदलेको आरोप लगाए। उनीहरूका अनुसार लेनिनले एउटा देशमा क्रान्ति सुरु हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार गरेका थिए, तर समाजवादको पूर्ण विजयका लागि अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्ति महत्त्वपूर्ण ठानेका थिए।

यसको विपरीत केही आधुनिक इतिहासकारले लेनिनका विचारमा एउटा देशभित्र समाजवादी अर्थव्यवस्था निर्माण गर्ने सम्भावनासमेत रहेको तर्क गरेका छन्। त्यसैले ‘स्तालिनले लेनिनको विचार पूर्ण रूपमा त्यागे’ वा ‘स्तालिनको सम्पूर्ण सिद्धान्त लेनिनले नै पहिल्यै दिएका थिए’ भन्ने दुवै निष्कर्ष विवादरहित ऐतिहासिक तथ्य होइनन्।

७  ‘एक देशमा समाजवाद’ र सोभियत संघको आर्थिक रूपान्तरण

स्तालिनको सिद्धान्तले वैचारिक बहसभन्दा बाहिर गएर सोभियत संघको आर्थिक नीति र राजनीतिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पार्‍यो।औद्योगिकीकरणसन् १९२० को दशकको उत्तरार्धदेखि सोभियत संघले तीव्र औद्योगिकीकरणलाई प्राथमिकता दियो।

राज्यले भारी उद्योग, ऊर्जा, यातायात र रक्षा उत्पादनमा व्यापक लगानी गर्‍यो। पाँचवर्षीय योजनामार्फत अर्थव्यवस्थालाई केन्द्रीय रूपमा सञ्चालन गर्ने नीति अघि बढाइयो।यसको घोषित उद्देश्य सोभियत संघलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र सैन्य रूपमा शक्तिशाली बनाउनु थियो।

कृषि सामूहिकीकरण

स्तालिनकालमा कृषि सामूहिकीकरणको नीति पनि अघि बढाइयो। किसानका व्यक्तिगत खेतलाई सामूहिक तथा राज्यनियन्त्रित कृषि संरचनामा समेट्ने अभियानले ग्रामीण समाजमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

यस प्रक्रियामा जबर्जस्ती, व्यापक विस्थापन, हिंसा र भोकमरीका गम्भीर परिणाम देखिए। त्यसैले सोभियत औद्योगिकीकरणको उपलब्धि मूल्याङ्कन गर्दा मानवीय क्षति र राज्यद्वारा गरिएको दमनलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

राजनीतिक केन्द्रीकरण

एक देशमा समाजवाद निर्माण गर्ने अभियानसँगै पार्टी र राज्यको शक्ति केन्द्रीकृत भयो। स्तालिनको नेतृत्वमा राजनीतिक विरोधमाथि नियन्त्रण, पार्टीभित्रको विपक्षको दमन र व्यापक राजनीतिक शुद्धीकरणका अभियान चले।

यी सबै घटना केवल ‘एक देशमा समाजवाद’ भन्ने सिद्धान्तबाट स्वतः उत्पन्न भएका थिए भन्न मिल्दैन। तर स्तालिनले समाजवादी निर्माणलाई राज्यको प्राथमिकता बनाउँदा अपनाएको आर्थिक र राजनीतिक पद्धतिसँग तिनको प्रत्यक्ष ऐतिहासिक सम्बन्ध थियो।

८ कम्युनिस्ट आन्दोलनमा यसको प्रभाव

‘एक देशमा समाजवाद’ को सिद्धान्त सोभियत संघको आन्तरिक नीतिमा मात्र सीमित रहेन।यसले विश्वका कम्युनिस्ट पार्टीहरूको रणनीति, सोभियत संघसँगको सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिको व्याख्यामा प्रभाव पार्‍यो। सोभियत संघलाई समाजवादी निर्माणको केन्द्र र विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनको प्रमुख शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने स्तालिनको नीतिले अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट आन्दोलनको दिशा बदल्यो।

सन् १९२४–१९२६ को अवधिमा यस सिद्धान्तबारे पार्टीभित्रको बहस तीव्र बन्यो। सन् १९२६ सम्म आइपुग्दा स्तालिनले आफ्नो धारणा थप स्पष्ट पारिसकेका थिए।

यसको परिणामस्वरूप कम्युनिस्ट आन्दोलनमा दुई ठूला रणनीतिक प्रश्न स्थायी बहसका विषय बने

समाजवादी क्रान्ति सफल भएको देशले आफ्नो निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ कि अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिको विस्तारलाई ?

समाजवादी राज्यले आफ्नै राष्ट्रिय हित र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिँदा अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर वर्गको मुक्तिको लक्ष्यसँग कसरी सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ ?

यी प्रश्न आज पनि समाजवादी सिद्धान्त, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र क्रान्तिकारी राजनीतिको इतिहास अध्ययन गर्दा महत्त्वपूर्ण छन्।

९ मूल दस्तावेज र विस्तृत अध्ययनका लागि उपयोगी सामग्री

तलका सामग्री यस विषयलाई प्राथमिक स्रोतका आधारमा गहिरिएर पढ्न उपयोगी छन्।

१ लेनिन — On the Slogan for a United States of Europe (१९१५)

एउटा देशमा समाजवादी क्रान्तिको सम्भावनाबारे लेनिनको प्रारम्भिक धारणा बुझ्न।

२  लेनिन — The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution (१९१७)
अप्रिल थेसिसको मूल पाठस क्रान्ति, सोभियत सत्ता र अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोणबारे।

३  स्तालिन —The Foundations of Leninism (१९२४)
लेनिनवादको स्तालिनीय व्याख्या र सिद्धान्तको प्रारम्भिक रूप बुझ्न।

४ स्तालिन — Concerning Questions of Leninism (१९२६)
एउटा देशमा समाजवादी समाज निर्माण र बाह्य हस्तक्षेपबाट पूर्ण सुरक्षा पाउने प्रश्नबीचको अन्तर बुझ्न।

५ ट्रोत्स्की —  Socialism in a Separate Country ?

स्तालिनको सिद्धान्तविरुद्ध ट्रोत्स्कीले प्रस्तुत गरेका आलोचना र तर्कहरू अध्ययन गर्न।

यीमध्ये स्तालिनका लेखले उनको आफ्नै पक्ष प्रस्तुत गर्छन् भने ट्रोत्स्कीका लेखले विपक्षी आलोचना प्रस्तुत गर्छन्। सन्तुलित ऐतिहासिक अध्ययनका लागि दुवै पक्षका मूल दस्तावेजलाई समयक्रमअनुसार पढ्नु उपयोगी हुन्छ।

निष्कर्ष

सन् १९१७ को रुसी क्रान्तिपछि सुरु भएको समाजवादसम्बन्धी बहसको मूल प्रश्न थियो— विश्वक्रान्ति सफल नहुँदासम्म एउटा समाजवादी राज्यले आफ्नो समाजवादी निर्माण अघि बढाउन सक्छ कि सक्दैन ?
लेनिनले एउटा देशमा क्रान्ति पहिले सफल हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार गरेका थिए र अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिलाई महत्त्व दिएका थिए।

स्तालिनले सन् १९२४ पछि एउटा देशको आफ्नै प्रयासबाट समाजवादी समाज निर्माण गर्न सकिने सिद्धान्तलाई व्यवस्थित रूपमा अघि सारे। ट्रोत्स्कीले भने समाजवादको दीर्घकालीन विजयलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्रान्तिसँग जोडेर हेरे।

यस विवादलाई केवल दुई नेताबीचको व्यक्तिगत संघर्षका रूपमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ। यो क्रान्ति, राष्ट्रिय अर्थव्यवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय एकता, राज्यसत्ता र समाजवादी समाजको अन्तिम लक्ष्यबीचको सम्बन्धबारेको गहिरो वैचारिक विवाद थियो।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक भिन्नता यही होस् एउटा देशमा समाजवादी क्रान्ति सफल हुनु, त्यही देशमा समाजवादी अर्थव्यवस्था निर्माण गर्नु र समाजवादलाई बाह्य खतराबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित बनाउनु तीन फरक प्रश्न हुन्। स्तालिन–ट्रोत्स्की बहसको वास्तविक अर्थ यही भिन्नता बुझ्दा स्पष्ट हुन्छ।

च्याटजिपिटिको आधारमा