नेताहरूको हत्या र बमबारीले मात्र इरानलाई हराउन र आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पार्न सकिँदैन, त्यसका लागि लामो युद्ध आवश्यक पर्नेछ, जसको सम्भावना अहिले कमजोर देखिएको छ
इरान युद्ध एक महिना पूरा भएको छ । युद्धको सुरुमा अमेरिका र इजरायलको संयुक्त सैन्य शक्तिको सामना गर्न इरान असमर्थ हुने ठानिएको थियो । दुई देशले हवाई शक्तिबाटै इरानलाई परास्त गर्ने केहीको विश्लेषण थियो । तर, त्यस्तो केही भएन । कम्तीमा एक महिनासम्म इरानले दुई श्रेष्ठ सैन्य शक्तिको सामना गरिरहेको छ । भलै इरानले युद्ध जितेको नहोला, तर उसले हारेको पनि छैन र सम्भवतः त्यस्तो अवस्था आउने पनि छैन ।
आखिर इरानको शक्तिको आधार के हो रु यसका मुख्यतः चार सम्भावित सबलता देखिन्छन् । चारमध्ये दुई पक्षको त व्यापक रूपमा छलफल भइरहेको छ, तर बाँकी दुई पक्षबारे त्यति बहस भएको छैन । तथापि, ती दुई पक्ष पनि विश्लेषणका लागि महत्वपूर्ण छन् । पहिलो कारण तेलको मूल्यमा भएको वृद्धि हो ।
अहिले बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल १५० अमेरिकी डलरसम्म पुग्ने खतरा बढेको छ । इतिहासकै उच्च मूल्य प्रतिब्यारेल १४७।५० डलर पुगेको थियो, जुन मूल्य जुन २००८ मा पुगेको थियो । यदि मूल्य फेरि यति धेरै बढ्यो भने यसले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा ठुलो प्रभाव पार्नेछ ।
मूल्यवृद्धिको प्राथमिक चालक यसपटक स्टेट अफ हर्मुजमा इरानले गरेको व्यावसायिक जहाजको अवरोध हो । विश्वको महत्वपूर्ण समुद्रीमार्गमा जहाज रोक्ने क्षमताले इरानलाई ठुलो लाभ दिएको छ । विश्वको तेल व्यापारको २० प्रतिशत र दक्षिण एसियाली शक्ति भारतको तेल आयातको लगभग आधा हर्मुजबाट बाहिरिनुपर्छ ।
विश्वको प्राकृतिक ग्यास निर्यातको लगभग २० प्रतिशत पनि यसै समुद्री मार्गबाट भएर गुज्रिनुपर्छ । अझ भारतको तरल प्राकृतिक ग्यास ९एलएनजी० आयातको ६० प्रतिशत र तरल पेट्रोलियम ग्यास ९एलपिजी० को लगभग ८५ देखि ९० प्रतिशत हिस्सा स्टेट अफ हर्मुजको जलडमरुबाट आउँछ ।
हर्मुजको प्रभाव एसियामा मात्र सीमित छैन । संयुक्त राज्य अमेरिका र पश्चिम युरोपका सवारीसाधन धनीलाई असर पर्न थालिसकेको छ । तेलको मूल्यले त्यहाँको घरायसी बजेटमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने गर्छ । अमेरिकामा केही महिनामै ९नोभेम्बर० मध्यावधि चुनाव हुनेवाला छ ।
चुनावी समयमा कुनै पनि अमेरिकी सरकारलाई तेलको उच्च मूल्यले असर गर्ने गर्छ । बजारमा तेलको मूल्य धेरै बढ्न नदिन भनेर अमेरिकाले अहिले तेलको आपूर्ति बढाउन रुसी तेलमाथिको प्रतिबन्ध अस्थायी रूपमा हटाएको छ । अझ, विरोधाभासपूर्ण रूपमा इरानकै तेलमाथिको विगतको प्रतिबन्धमा केही राहत पनि दिएको छ ।
ड्रोन अर्थात् ‘कमजोरहरूको हतियार’
इरानको शक्तिको अर्को शक्ति सस्तो हतियार हो । मैले पहिले पनि भनेजस्तै ड्रोनहरूले आधुनिक युद्धको प्रकृति नै परिवर्तन गरिदिएका छन् । रुस–युक्रेन युद्ध यस परिवर्तनको प्रमुख उदाहरण थियो । ड्रोनहरूको उच्च प्रयोग गरेर युक्रेनले विशाल रुसी सेनाको सामना गर्न सक्षम भयो र चार वर्षपछि पनि युक्रेनी फौज अपराजित छ । इरानले अहिले उस्तै शक्ति प्रदर्शन गरिरहेको छ ।
विकासको क्षेत्रमा प्रचलित एक विचारलाई युद्धमा समेत लागू गर्न सकिन्छ । त्यस विचारअनुसार ड्रोनहरू ‘कमजोरहरूका हतियार’ हुन् । कृषि क्षेत्रको गहिरो अध्ययनपछि येल विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जेम्स स्कटले प्रस्ताव गरेको यो विचारअनुसार साना किसानले कहिलेकाहीँ ठुला जग्गाधनीको शक्तिलाई कमजोर पार्न सक्छन् । तिनीहरूले ठुलो मात्रामा खुला विरोधको सट्टा साना माध्यमबाट प्रतिरोध गरे । ठुला विरोध सजिलै पहिचान गर्न र दबाउन सकिन्थ्यो, तर साना विरोधलाई नियन्त्रण गर्न गाह्रो थियो ।
इरानले प्रयोग गर्ने एउटा ड्रोनको मूल्य लगभग १५ हजारदेखि ३० हजार अमेरिकी डलरसम्म पर्छ । यसको तुलनामा तिनीहरूलाई रोक्न सक्ने मिसाइलको मूल्य २० लाख डलरदेखि ४० लाख डलरसम्म पर्छ । विशाल आकारका कारणले मिसाइल उत्पादनका लागि ठुलो संरचना आवश्यक पर्छ, जुन सहजै दृश्यमा पर्न सक्छ र आक्रमणको निसानामा पर्छ ।
तर, ड्रोन उत्पादन सानो स्तरमै गर्न सकिने भएकाले तिनलाई सजिलैसँग सावधानीपूर्वक लुकाउन सकिन्छ । इरानले यसरी बनाएको ठुलो संख्याको ड्रोन प्रयोग गरेर खाडी देशलाई निसाना बनाइरहेको छ । खाडी देशमाथि आक्रमण बढ्यो भने ऊर्जाको मूल्य अझ बढ्नेछ ।
ड्रोनहरूले दुबईको सुरक्षित लगानीस्थलको छविलाई ध्वस्त बनाउन सक्छन्, जसले प्रवासीलाई स्वागत गर्दै, समाजिक समावेशीकरण तथा शान्तिको प्रवर्द्धन गर्दै, अरब संसारमा नयाँ बाटो बनाउँदै आएको छ । यही कारण पछिल्लो समय दुबई विश्वभरका लगानीकर्ता र व्यवसायीको केन्द्र बन्दै गएको थियो ।
इरान अझै पराजित नभएको तेस्रो कारण इस्लामिक क्रान्तिपछि स्थापित वर्तमान शासनको संगठनात्मक संरचनासँग सम्बन्धित छ । सन् १९८० को दशकमा अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनका नजिकका सल्लाहकार राजनीतिक वैज्ञानिक जिन किर्कप्याट्रिकले तानाशाही र अधिनायकवादी शासनबिचको महत्वपूर्ण भिन्नता प्रस्तुत गरेका थिए ।
उनका अनुसार एक तानाशाही व्यवस्थाले केवल राजनीतिक जीवनलाई नियन्त्रण गर्छ, जबकि एक अधिनायकवादी व्यवस्थाले राजनीति र समाज दुवैलाई नियन्त्रण गर्छ । अर्थात्, अधिनायकवादी शासनले देशका नागरिकको जीवनको हरेक पक्षले जनाउने असहमतिलाई दबाउँछ । किर्कप्याट्रिकले त्यति वेलाको इजिप्ट र पाकिस्तानलाई तानाशाही व्यवस्थाको रूपमा चित्रित गरेका थिए भने क्युबा र सोभियत संघजस्ता देशलाई सर्वसत्तावादी व्यवस्थाको उदाहरणका रूपमा उद्धृत गरे ।
इरानमा सन् १९७९ मा धार्मिक क्रान्ति भयो र त्यसवेलादेखि नै देश सर्वसत्तावादी शासनअन्तर्गत शासित छ । त्यसै वेलादेखि समाजलाई नियन्त्रण गर्न र असहमतिलाई दबाउन दुई प्रकारका संस्था सिर्जना गरिए, नागरिक र सैन्य संस्था ।
नागरिक संस्थालाई विश्वविद्यालयहरू, मस्जिदहरू र बजारहरूमा पुगेर सरकार समर्थक विचार फैलाउने काममा लगाइयो । सैन्य संस्थामा इस्लामिक रिभोलुस्नरी गार्डस् कोर्प्स ९आइआरजिसी० समावेश छ, जसले सर्वोच्च नेतालाई सीधै रिपोर्ट गर्छ । यो नियमित सेनाबाट अलग छ र लगभग एक लाख पचास हजारदेखि एक लाख नब्बे हजार सैनिकहरू मिलेर बनेको छ ।
रिभोलुस्नरी गार्डस्को प्राथमिक कार्य इस्लामिक क्रान्तिबाट गठित सत्ताको रक्षा गर्नु हो । यसको सैन्य एकाइ देशका सबै प्रान्तदेखि सहरहरू फैलिएका छन् । यसबाहेक, आइजिआरसीको अर्धसैनिक एकाइ पनि छ, जसलाई बासिज भनिन्छ । पाँच लाखभन्दा बढी स्वयंसेवक मिलेर बनेको बासिज खासमा शासनविरुद्ध उठ्ने विरोध र असहमतिलाई कडा दमनका लागि परिचित छ ।
धार्मिक व्यवस्थासँग जोडिएको यो प्रमुख क्रान्तिकारी संगठनले दुई कुरा सुनिश्चित गर्ने प्रयास गरेको छ । पहिलो, यदि वर्तमान नेता मारिए भने नयाँ नेताद्वारा शासनको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने । दोस्रो, यदि सरकारविरुद्ध आन्दोलन उठ्यो भने तिनलाई दबाउने । यस युद्धको सुरुमै सर्वोच्च नेतालाई मारेर शासन परिवर्तन गर्ने प्रयास इरानको धेरै बलियो संगठनात्मक संरचनाले गर्दा असफल भयो ।
सहादतलाई उत्सवका रूपमा मनाउने समाज
इरानले अझै हार नमान्नुको चौथो कारण इरानको आधिकारिक सिया धर्मको अद्वितीय चरित्रसँग सम्बन्धित छ । धार्मिक विद्वान् र विज्ञमाझ यो कुरा प्रख्यात छ कि सहिद अवधारणा सिया धर्मको आधारभूत अवधारणामा पर्छ । सिया धर्मका संस्थापक र पैगम्बर मोहम्मदका ज्वाइँ अली र उनका कान्छा छोरा हुसेन दुवै सहिद भए ।
करबलाको युद्धलाई सिया इतिहासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण घटना मानिन्छ, जुन समुदायको सामूहिक स्मृतिमा गढेको मानिन्छ । सन् ६८० मा हुसेनलाई उमयाद खलिफा याजिदको ठुलो सेनाले घेरेर आक्रमण गरेको थियो । करबलामा हुसेनले आफ्ना धेरै नातेदार र साथीसँगसँगै सहादत स्वीकार गरे । तर, अन्यायी शासकप्रति बफादारीको शपथ लिन अस्वीकार गरे ।
सियाहरूका लागि महत्वपूर्ण मुहर्रम महिनामा ठूला जमघट र घरमा सुनाइने शोकपूर्ण श्लोकले सहिदको भावनाको सम्झना गराउँछन् । भारतभित्रको एउटा महत्वपूर्ण सिया सहर लखनउमा मैले व्यक्तिगत रूपमा ठुला मण्डलीले यस्तो श्लोक वाचन गरेको देखेको छु । मुहर्रमको एक प्रमुख भाग हुसेनको मृत्युको दश दिने सार्वजनिक सम्झना हो ।
करबलाको युद्धलाई प्रत्येक वर्ष सार्वजनिक सहभागितामार्फत नाट्य रूप दिइन्छ, जसले यसलाई जीवित परम्परा बनाउँछ । यसकारणले गर्दा सहिदको भावना, वा एक सिया साथीले भनेझैँ ‘जिद्दी मृत्युको महिमा गर्ने’, लाखौँ सियाहरूको हृदयमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको छ ।
यो ती व्यक्तिहरूमा पनि लागू हुन्छ, जो अब धार्मिक छैनन्, तर संस्कृतिको रूपमा सिया परम्परालाई त्याग्न गाह्रो महसुस गर्छन् ।
उदाहरणका लागि हिन्दी फिल्म हकिकत ९१९६४० का लागि गीत लेखेका सिया परिवारमा जन्मेर पछि मार्क्सवादी बनेका भारतीय सिनेमाका एक प्रमुख कवि कैफी आजमीले भारत–चीन युद्धमा सहिद भएका सैनिकका लागि सिया इतिहासबाट प्रतीक उधारो लिएर लेखेको थिए, ‘जिन्दा रहने के मौसम बहुत है मगर, जान देनेकी रुत रोज आती नही ९बाँच्नका लागि मौसम त धेरै छन्, तर आफ्नो जीवन बलिदान गर्ने समय हरेक दिन आउँदैन० ।’
आजमीका कवितामा सिया प्रतीकहरू बारम्बार देखा पर्छन्, जुन प्रायः धर्मभन्दा बाहिरका उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्छ । आजमीको उदाहरणले पनि व्यक्तिमा धर्म वा यो सन्दर्भमा सिया संस्कृति कति गहिरो रूपमा गाँसिएको छ भनेर देखाउँछ, भलै व्यक्तिको विश्वास परिवर्तन नै किन नहोस् ।
सिया विश्वासमा सहिदलाई दिइएको महत्वले यस युद्धलाई स्पष्ट रूपमा असर गरेको छ । सिया समाजमा सामान्यतया पीडा र पीडाका लागि उच्च सहिष्णुतालाई जोड दिइन्छ । नेताहरूको हत्या र भारी बम विस्फोट जतिसुकै तीव्र भए पनि संघर्षले महत्व पाउँछ, हार र आत्मसमर्पणले होइन ।
युद्ध लामो र कठिन भए यसले ऊर्जाको मूल्यमा उल्लेखनीय वृद्धि, विश्व अर्थतन्त्रमा धक्का र खाडी देशहरू, विशेषगरी दुबई र युएईको विकास मोडेललाई हानि पुर्याउन सक्छ । त्यसैले, लामो समय युद्धको सम्भावना कम भएको मानिन्छ । तर, जे भए पनि इरान भेनेजुएला होइन भन्ने पुष्टि भएको छ ।
(लेखक ब्राउन विश्वविद्यालयमा राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक हुन् ।)
– द प्रिन्ट, नयाँपत्रिकाबाट
