उनको आर्थिक मोडेलका मुख्य उद्देश्य यस्ता छन्:
-
गरिब तथा निम्न आय भएका परिवारको क्रयशक्ति बढाउने।
-
श्रमिकको ज्याला र रोजगारी वृद्धि गर्ने।
-
कृषि, उद्योग, ऊर्जा र पूर्वाधारमा लगानी बढाउने।
-
शिक्षा, स्वास्थ्य र आवासमा सर्वसाधारणको पहुँच विस्तार गर्ने।
-
घरेलु उत्पादन तथा आन्तरिक बजार बलियो बनाउने।
-
धनी र गरिबबीचको आर्थिक असमानता घटाउने।
लुलाको पहिलो कार्यकाल सन् २००३–२०१०, त्यसपछिको राजनीतिक विरासत र सन् २०२३ देखि सुरु भएको तेस्रो कार्यकालमा यी नीतिहरू विभिन्न रूपमा लागू तथा विस्तार भएका छन्।
१. गरिबी हटाउने र जनताको हातमा पैसा पुर्याउने नीति
बोल्सा फमिलिया (Bolsa Família)
सन् २००३ मा सुरु गरिएको यो कार्यक्रम लुलाको सबैभन्दा चर्चित सामाजिक तथा आर्थिक कार्यक्रम हो।
यस कार्यक्रमअन्तर्गत गरिब तथा न्यून आय भएका परिवारलाई सरकारले नियमित नगद सहयोग उपलब्ध गरायो।
-
बालबालिकालाई विद्यालय पठाउनुपर्ने व्यवस्था।
-
बालबालिकाको खोप तथा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्ने सर्त।
-
गर्भवती महिला र बालबालिकाको स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान।
-
अत्यन्त गरिब परिवारलाई नियमित आर्थिक सहायता।
यसको आर्थिक उद्देश्य केवल पैसा बाँड्नु थिएन। गरिब परिवारको हातमा पैसा पुर्याएर खाद्यान्न, कपडा, शिक्षा, स्वास्थ्य र स्थानीय बजारमा माग बढाउनु पनि थियो।
यसले गरिबी तथा भोकमरी न्यूनीकरणमा योगदान पुर्यायो। ब्राजिल सन् २०१४ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको भोकमरीसम्बन्धी सूचीबाट बाहिरिएको थियो। सन् २०२३ मा लुला फर्किएपछि कार्यक्रमलाई थप सुविधासहित पुनः सुरु गरियो।
२. श्रमिकको न्यूनतम ज्याला वृद्धि
उनको सरकारले:
-
न्यूनतम ज्याला नियमित वृद्धि गर्यो।
-
महँगीअनुसार मात्र होइन, आर्थिक वृद्धिको लाभसमेत श्रमिकलाई पुग्ने नीति अघि बढायो।
-
पेन्सन तथा सामाजिक सुरक्षाका सुविधामा वृद्धि गर्यो।
-
श्रमिक संगठन र ट्रेड युनियनसँग संवादलाई प्राथमिकता दियो।
सन् २०२३ मा पुनः न्यूनतम ज्याला वृद्धि नीति लागू गरियो। मुद्रास्फीतिको दरसँगै अघिल्ला दुई वर्षको आर्थिक वृद्धिको आधारमा ज्याला बढाउने व्यवस्था गरिएको छ।यसको प्रभाव के भयो भने श्रमिक तथा निम्न आय भएका परिवारको क्रयशक्ति बढाउने र बजारमा वस्तु तथा सेवाको माग विस्तार गर्ने उद्देश्यले आर्थिक नीति सञ्चालन गरियो।
३. आवास निर्माण र रोजगारी सिर्जना
यसअन्तर्गत सरकारले:
-
न्यून आय भएका परिवारलाई घर निर्माणमा अनुदान तथा सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गरायो।
-
घर निर्माणका लागि निजी क्षेत्रलाई पनि परिचालन गर्यो।
-
निर्माण सामग्री, सिमेन्ट, छड, इँटा तथा अन्य उद्योगको माग बढाउने प्रयास गर्यो।
-
निर्माण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्यो।
यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको आवास निर्माणलाई सामाजिक कल्याणसँगै आर्थिक गतिविधि बढाउने माध्यम बनाउनु हो।सन् २०२३ मा लुलाले यो कार्यक्रम पुनः सञ्चालन गरे।
४. पूर्वाधारमा राज्यको ठूलो लगानी
यसको आर्थिक उद्देश्य:
-
निर्माण क्षेत्रमा रोजगारी बढाउने।
-
उद्योगलाई आवश्यक पूर्वाधार उपलब्ध गराउने।
-
ढुवानी खर्च घटाउने।
-
ग्रामीण र सहरी क्षेत्रलाई बजारसँग जोड्ने।
-
निजी लगानी आकर्षित गर्ने।
५. कृषि र किसानलाई सहुलियतपूर्ण ऋण
उनको सरकारले:
-
साना किसानलाई सहुलियतपूर्ण कृषि ऋण उपलब्ध गरायो।
-
कृषि औजार, बीउ, मल तथा प्रविधिमा सहयोग गर्यो।
-
कृषि उत्पादनको बजार सुनिश्चित गर्न सरकारी खरिद कार्यक्रम अघि बढायो।
-
विद्यालयको दिवा खाजालगायत सार्वजनिक खाद्य कार्यक्रमका लागि पारिवारिक कृषिबाट खाद्यान्न खरिद गर्ने व्यवस्था विस्तार गर्यो।
यसबाट ग्रामीण क्षेत्रमा आम्दानी बढाउने, कृषि उत्पादन वृद्धि गर्ने र खाद्य सुरक्षालाई बलियो बनाउने लक्ष्य राखियो।
६. शिक्षा र स्वास्थ्यमा राज्यको लगानी
निजी विश्वविद्यालयमा गरिब तथा विपन्न विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने PROUNI कार्यक्रम सन् २००४ मा ल्याइयो। विद्यार्थीलाई उच्च शिक्षा हासिल गर्ने अवसर विस्तार गरियो।
Farmácia Popular कार्यक्रममार्फत सर्वसाधारणलाई सस्तो तथा निःशुल्क औषधि उपलब्ध गराउने व्यवस्था अघि बढाइयो। सरकारी स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गरियो।
यसको उद्देश्य शिक्षा र स्वास्थ्यलाई धनीको मात्र सुविधा नभई नागरिकको आधारभूत अधिकार तथा राज्यको दायित्वका रूपमा स्थापित गर्नु थियो।
७. उद्योग र उत्पादनमूलक अर्थतन्त्रको विकास
यसका प्रमुख उपाय:
-
सरकारी विकास बैंक BNDES मार्फत उद्योगलाई दीर्घकालीन ऋण।
-
घरेलु उद्योगलाई प्रविधि र उत्पादन क्षमता बढाउन सहयोग।
-
सवारीसाधन, मेसिनरी, ऊर्जा, औषधि र प्रविधि उद्योगलाई प्राथमिकता।
-
सरकारी खरिदमा स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन।
-
निर्यात बढाउने र आयातमा निर्भरता घटाउने प्रयास।
तेस्रो कार्यकालमा सन् २०२४ मा Nova Indústria Brasil अर्थात् नयाँ औद्योगिक ब्राजिल नीति ल्याइयो। यसमा सन् २०२६ सम्मका लागि ३०० अर्ब रियाल बराबरको वित्तीय सहयोग परिचालन गर्ने घोषणा गरिएको थियो। नवप्रवर्तन, हरित ऊर्जा, औषधि उत्पादन, कृषि प्रविधि र डिजिटल उद्योग यसका प्राथमिकतामा छन्।
८. ऊर्जा र ग्रामीण विद्युतीकरण
यसले:
-
ग्रामीण घरपरिवारमा बिजुली पुर्यायो।
-
कृषि तथा साना उद्योग सञ्चालनमा सहयोग गर्यो।
-
शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सुधार ल्याउने आधार तयार गर्यो।
-
ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई आधुनिक बजारसँग जोड्यो।
सरकारका अनुसार सन् २००३ देखि यो कार्यक्रममार्फत ३६ लाखभन्दा बढी परिवारमा विद्युत् पहुँच विस्तार गरिएको थियो।
९. भोकमरी अन्त्य र खाद्य सुरक्षाको नीति
यसअन्तर्गत:
-
विपन्न परिवारलाई खाद्यान्न र आर्थिक सहयोग।
-
सार्वजनिक विद्यालयमा बालबालिकालाई पोषणयुक्त खाना।
-
साना किसानबाट खाद्यान्न खरिद।
-
सामुदायिक भान्सा तथा खाद्य सहायता कार्यक्रम।
-
भोकमरी र कुपोषणविरुद्ध सरकारी कार्यक्रम।
यसले खाद्य उत्पादन गर्ने किसान र खाद्यान्न उपभोग गर्ने गरिब परिवारबीच सरकारी कार्यक्रममार्फत आर्थिक सम्बन्ध स्थापित गर्यो।ब्राजिल सन् २०२५ मा पुनः संयुक्त राष्ट्रसंघको भोकमरीको सूचीबाट बाहिरिएको ब्राजिल सरकारको विवरण छ।
१०. कर प्रणालीमा सुधार र गरिब परिवारलाई राहत
लुलाको तेस्रो कार्यकालमा कर प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास पनि भयो।
सन् २०२५ मा स्वीकृत उपभोग कर सुधारअन्तर्गत:
-
आधारभूत खाद्य सामग्रीमा पूर्ण कर छुटको व्यवस्था।
-
न्यून आय भएका परिवारलाई तिरेको करको केही रकम फिर्ता गर्ने (Cashback) व्यवस्था।
-
कर प्रणाली सरल बनाउने।
-
व्यवसाय तथा लगानीका लागि करसम्बन्धी जटिलता घटाउने।
यो सुधारको मुख्य कार्यान्वयन सन् २०२७ बाट सुरु हुने व्यवस्था गरिएको छ।
लुलाको आर्थिक मोडेलले बजार कसरी चलायमान बनायो ?
लुलाको आर्थिक नीतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक कल्याण र बजार अर्थतन्त्रलाई एकअर्काको विरोधी नभई परिपूरक बनाउनु हो।यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
लुलाको आर्थिक चक्र
१. सरकारले गरिब परिवारलाई आर्थिक सहयोग गर्छ
सामाजिक सुरक्षा, नगद सहायता र न्यूनतम ज्याला वृद्धि
खाद्यान्न, कपडा, शिक्षा, स्वास्थ्य र आवासमा खर्च बढ्छ
पसल, उद्योग, कृषि र सेवा क्षेत्रमा कारोबार विस्तार हुन्छ
निजी उद्योग तथा व्यवसायले लगानी विस्तार गर्न सक्छन्
उत्पादन, रोजगारी र कारोबार विस्तारबाट अर्थतन्त्रमा थप गतिविधि
यो लुलाको आर्थिक नीतिले अघि सारेको विकासको अवधारणात्मक चक्र हो, प्रत्येक चरणको परिणाम स्वतः सुनिश्चित हुँदैन।
लुलाको समाजवादी आर्थिक मोडेलका विशेषता
| क्षेत्र | अपनाइएको नीति |
|---|---|
| गरिबी | नगद सहायता र सामाजिक सुरक्षा |
| श्रम | न्यूनतम ज्याला वृद्धि |
| कृषि | साना किसानलाई सहुलियत ऋण |
| उद्योग | राज्यको लगानी र औद्योगिक विकास |
| आवास | सहुलियतपूर्ण घर निर्माण |
| शिक्षा | छात्रवृत्ति र उच्च शिक्षामा पहुँच |
| स्वास्थ्य | औषधि तथा स्वास्थ्य सेवामा सहुलियत |
| पूर्वाधार | सडक, पुल, रेल र ऊर्जा |
| बजार | जनताको क्रयशक्ति र घरेलु माग वृद्धि |
| कर | प्रगतिशील राहत तथा कर प्रणाली सुधार |
लुलाको मोडेलका चुनौती पनि छन्
लुलाको आर्थिक मोडेललाई सफलताको उदाहरणका रूपमा अध्ययन गर्दा चुनौती र आलोचनालाई पनि बिर्सनु हुँदैन।
-
सामाजिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न ठूलो सरकारी बजेट आवश्यक पर्छ।
-
सरकारी खर्च र आम्दानीबीच सन्तुलन मिलाउन नसके सार्वजनिक ऋण बढ्न सक्छ।
-
उपभोग बढे पनि स्वदेशी उत्पादन बढेन भने आयात र मुद्रास्फीतिको दबाब आउन सक्छ।
-
सरकारी ऋण र अनुदानको प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्न पारदर्शिता आवश्यक हुन्छ।
-
उद्योगमा राज्यको लगानीले निजी क्षेत्रलाई विस्थापित नगरी थप लगानी आकर्षित गर्नुपर्छ।
अर्थात्, सामाजिक सुरक्षा मात्रै पर्याप्त हुँदैन। त्यससँगै उत्पादन, प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र निजी लगानी पनि बढ्नुपर्छ।
नेपालको सन्दर्भमा लुलाबाट सिक्न सकिने पाँच कुरा
नेपालजस्तो कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, साना उद्योग र वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर अर्थतन्त्रका लागि लुलाको अनुभवबाट केही महत्त्वपूर्ण पाठ लिन सकिन्छ।
1. गरिबको हातमा पैसा पुर्याउने: लक्षित सामाजिक सुरक्षा र रोजगारी कार्यक्रममार्फत स्थानीय बजारको माग बढाउने।
2. किसानलाई उत्पादनसँग जोड्ने: सरकारले किसानबाट खाद्यान्न खरिद गर्ने, बजार सुनिश्चित गर्ने र सहुलियत ऋण दिने।
3. उद्योगमा राज्यको लगानी: स्वदेशी कच्चा पदार्थ र उत्पादनमा आधारित उद्योगलाई सस्तो ऋण, प्रविधि र बजार उपलब्ध गराउने।
4. पूर्वाधारमा लगानी: सडक, सिँचाइ, विद्युत्, सञ्चार र औद्योगिक पूर्वाधार विस्तार गर्ने।
5. श्रमिकको आम्दानी बढाउने: न्यूनतम ज्याला, सीप विकास र सामाजिक सुरक्षालाई उत्पादन वृद्धिसँग जोड्ने।
निष्कर्ष
लुलाको आर्थिक दर्शनको मुख्य सन्देश राज्यले गरिबलाई सहयोग गर्ने, श्रमिकको आम्दानी बढाउने, किसानलाई उत्पादनमा प्रोत्साहन गर्ने, उद्योगीलाई लगानीको वातावरण बनाउने र निजी क्षेत्रलाई समेत विकासको साझेदार बनाउने हो।उनले समाजवाद र बजार अर्थतन्त्रलाई पूर्णतः विपरीत ध्रुवका रूपमा नहेरी राज्यको सामाजिक दायित्व र निजी क्षेत्रको उत्पादन क्षमतालाई सँगसँगै अघि बढाउने प्रयास गरेका छन्।
लुलाको मोडेलको सार हो—गरिबको आम्दानी बढाऊ, जनताको क्रयशक्ति बढाऊ, उत्पादन बढाऊ, रोजगारी सिर्जना गर र देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाऊ।तपाईंको लुलासम्बन्धी समाचार लेखनका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण कोण: लुला केवल मजदुर आन्दोलनबाट राष्ट्रपति बनेका नेता मात्र होइनन्। उनले गरिबको भान्सादेखि उद्योगको उत्पादन, किसानको खेतदेखि राष्ट्रिय पूर्वाधारसम्मलाई आर्थिक विकासको एउटै चक्रमा जोड्ने नीति अघि सारेका नेता हुन्।
