सन् १९७६ माओ त्सेतुङको जीवनको अन्तिम वर्ष थियो। उनको निधन ९ सेप्टेम्बर १९७६ मा बेइजिङमा भयो। त्यस वर्ष चीनमा चाउ एनलाईको निधन, तियानआनमेन घटनाक्रम, ताङसान भूकम्प, देङ स्याओपिङको पुनः पदच्युति र माओपछिको नेतृत्वको प्रश्नले ठूलो राजनीतिक प्रभाव पारे।
१. “समाजवादमा वर्गसंघर्ष हुन्छ कि हुँदैन?” — माओका महत्त्वपूर्ण निर्देशन, जनवरी १९७६
सन् १९७५ को अन्त्यदेखि १९७६ को जनवरीसम्म माओले विभिन्न अवसरमा व्यक्त गरेका विचारहरूलाई पछि एउटै दस्ताबेजमा सङ्कलन गरियो। सन् १९७६ मार्च ३ मा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिले ती निर्देशन अध्ययन गर्न आह्वान गर्यो। ती विचार माओका एउटै मितिमा दिइएको औपचारिक भाषण नभई विभिन्न समयका कुराकानीको सङ्कलन थिए।
माओको प्रमुख प्रश्न थियो—समाजवादी राज्य स्थापना भएपछि पनि वर्गसंघर्ष जारी रहन्छ कि रहँदैन?
उनको जवाफ स्पष्ट थियो: समाजवादमा पनि वर्गसंघर्ष जारी रहन्छ। उनको दृष्टिकोणमा पुरानो समाजका आर्थिक सम्बन्ध र सामाजिक विशेषाधिकार नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाभित्र पनि पुनः उत्पन्न हुन सक्छन्।
उनका निर्देशनमा तीनवटा विचार विशेष महत्त्वका थिए।
पहिलो, वर्गसंघर्षलाई राजनीतिको केन्द्रमा राख्ने।
माओले राष्ट्रिय एकता र स्थिरताको कुरा गर्दैमा वर्गसंघर्ष समाप्त भयो भन्न नमिल्ने तर्क गरे। उनले वर्गसंघर्षलाई प्रमुख स्थान दिए र सांस्कृतिक क्रान्तिलाई यही संघर्षसँग जोडेर व्याख्या गरे।
दोस्रो, पार्टीभित्रै पुँजीवादी प्रवृत्ति खोज्ने।
उनका अनुसार पुँजीवादी सम्बन्धका अवशेष पार्टीबाहिर मात्र नभई पार्टीका अधिकारी र राज्यका संस्थाभित्र पनि रहन सक्छन्। त्यसैले समाजवादको रक्षा गर्न पार्टीभित्रको राजनीतिक दिशा र नेतृत्वको व्यवहारमाथि निरन्तर निगरानी आवश्यक हुन्छ।
तेस्रो, सोभियत अनुभवबाट पाठ सिक्ने।
माओले सोभियत संघको समाजवादी निर्माणमा देखिएका समस्यालाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आर्थिक तथा प्रशासनिक व्यवस्थामा विशेषाधिकार र असमानता रहन सक्ने तर्क गरे।
यस विचारको अर्थ
यसले माओको ‘निरन्तर क्रान्ति’ सम्बन्धी दृष्टिकोण बुझ्न मद्दत गर्छ। उनको विचारमा क्रान्ति केवल पुरानो सरकारलाई हटाएर नयाँ सरकार बनाउनु होइन; समाजवादी राज्यभित्रका सामाजिक सम्बन्ध र राजनीतिक सोचलाई पनि बदलिरहनुपर्छ।
तर यसको गम्भीर समस्या थियो। वर्गसंघर्षलाई सबै राजनीतिक विवादको मुख्य व्याख्या बनाउँदा प्रशासनिक गल्ती, नीतिगत मतभेद र व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धासमेत वैचारिक शत्रुताका रूपमा चित्रित हुन सक्थे।
निष्कर्ष: सन् १९७६ का माओका विचारमध्ये यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दस्ताबेजी सामग्री हो। यसले उनको अन्तिम वर्षको राजनीतिक दिशालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।
२. “देङ स्याओपिङको आलोचना गर र दक्षिणपन्थी उल्ट्याउने प्रवृत्तिको प्रतिरोध गर” — जनवरी–मार्च १९७६
सन् १९७५ मा देङ स्याओपिङले सरकार र पार्टीको दैनिक कामकाजमा सुधार ल्याउने प्रयास गरेका थिए। उनको प्राथमिकतामा उत्पादन बढाउने, प्रशासनलाई व्यवस्थित गर्ने, उद्योग र यातायातको कार्यक्षमता सुधार्ने तथा शिक्षा र विज्ञानलाई सुदृढ बनाउने विषय थिए।
माओले यी प्रयासमध्ये केहीलाई सांस्कृतिक क्रान्तिको उपलब्धि उल्ट्याउने र पार्टीलाई पुँजीवादी दिशामा लैजाने जोखिमका रूपमा हेरे। यसै पृष्ठभूमिमा देङको आलोचना गर्ने राजनीतिक अभियान अघि बढाइयो।
सन् १९७६ फेब्रुअरी २५ मा आयोजित केन्द्रीय बैठकमा माओका निर्देशनहरू प्रसारित गरिए। ती निर्देशनमा देङको राजनीतिक दिशाप्रति आलोचना र वर्गसंघर्षको निरन्तरतामा जोड दिइएको थियो।
माओका अनुसार देङले प्रशासनिक स्थिरता, आर्थिक सुधार र उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदा सांस्कृतिक क्रान्तिको वर्गसंघर्षसम्बन्धी पक्षलाई कमजोर बनाउने सम्भावना थियो।
त्यसैले माओको राजनीतिक धारले दुई भिन्न प्राथमिकताबीच संघर्ष देखायो:
-
माओको जोड: वर्गसंघर्ष, सांस्कृतिक क्रान्तिको रक्षा र पार्टीभित्र पुँजीवादी प्रवृत्तिको विरोध।
-
देङको जोड: उत्पादन, प्रशासनिक अनुशासन, प्राविधिक दक्षता र आर्थिक पुनःस्थापना।
यी दुई धारबीचको विवाद केवल व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा थिएन। यसमा चीनको आर्थिक व्यवस्थापन, पार्टीको भूमिका र सांस्कृतिक क्रान्तिपछिको समाजवादी निर्माणको दिशाबारे गहिरो मतभेद थियो।
यसको राजनीतिक परिणाम
सन् १९७६ अप्रिलमा देङलाई पार्टी तथा राज्यका सबै पदबाट हटाइयो। यो निर्णय तियानआनमेन घटनाक्रमपछि आएको थियो, जहाँ चाउ एनलाईको निधनमा शोक व्यक्त गर्न जम्मा भएका मानिसहरूले राजनीतिक असन्तुष्टिसमेत व्यक्त गरेका थिए।
यसरी माओको अन्तिम वर्षमा आर्थिक र प्रशासनिक सुधारको प्रश्न वर्गसंघर्षको प्रश्नसँग गाँसियो। उत्पादन र प्रशासन सुधार गर्ने प्रयासलाई राजनीतिक रूपमा शङ्काको दृष्टिले हेर्दा देशको आर्थिक व्यवस्थापनमा अनिश्चितता बढ्ने जोखिम उत्पन्न भयो।
निष्कर्ष: यो कुनै एउटै भाषणको शीर्षक होइन, माओका निर्देशन र त्यसपछि चलेको राजनीतिक अभियानको सार हो। सन् १९७६ को चीन बुझ्न यो विवाद केन्द्रीय महत्त्वको छ।
३. “चाउ एनलाईको निधन, स्थिरता र वर्गसंघर्ष” — जनवरी–अप्रिल १९७६
चीनका प्रधानमन्त्री चाउ एनलाईको निधन ८ जनवरी १९७६ मा भयो। उनी क्रान्तिपछिको चीनको सरकार सञ्चालन, कूटनीति र प्रशासनमा अत्यन्त प्रभावशाली नेता थिए। उनको निधनपछि देशभर शोक व्यक्त गरियो।
१५ जनवरीमा उनको राजकीय श्रद्धाञ्जली सभा आयोजना भयो। अप्रिल ४–५ मा छिङमिङ पर्वका अवसरमा बेइजिङको तियानआनमेन चोकमा ठूलो सङ्ख्यामा मानिसहरू भेला भए। उनीहरूले चाउ एनलाईको सम्झनामा फूलमाला र शोकसन्देश चढाउनुका साथै तत्कालीन राजनीतिक अवस्थाप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरे। यस घटनालाई पछि सन् १९७६ को तियानआनमेन घटना भनियो।
यो प्रसङ्गमा माओको कुनै एउटा चर्चित सार्वजनिक भाषणभन्दा पनि उनको स्वीकृतिमा भएका राजनीतिक निर्णय महत्त्वपूर्ण छन्।
तियानआनमेनमा भएको प्रदर्शनबारे माओलाई राजनीतिक नेतृत्वमार्फत जानकारी गराइयो। त्यसपछि प्रदर्शनलाई प्रतिक्रान्तिकारी प्रकृतिको गतिविधि ठहर गर्ने निर्णय भयो र त्यहाँका फूलमाला तथा सन्देश हटाइए। प्रदर्शन दबाइयो र देङ स्याओपिङलाई त्यस घटनाको राजनीतिक जिम्मेवारीसँग जोडियो।
यस घटनाले के देखाउँछ?
पहिलो—शोक र राजनीतिक असन्तुष्टि एकअर्कासँग जोडिएका थिए।
चाउ एनलाईप्रतिको जनताको सम्मान केवल व्यक्तिगत शोक थिएन। धेरै मानिसका लागि त्यो स्थिरता, प्रशासनिक क्षमता र सांस्कृतिक क्रान्तिका उग्र पक्षप्रतिको असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने माध्यम पनि थियो।
दोस्रो—राजनीतिक विरोधको व्याख्या गर्ने अधिकार नेतृत्वमा केन्द्रित थियो।
जनताको गतिविधि शोक व्यक्त गर्ने स्वतःस्फूर्त कार्य थियो कि राजनीतिक षड्यन्त्र, भन्ने प्रश्नको निर्णय राज्यको नेतृत्वले गर्यो। घटनालाई प्रतिक्रान्तिकारी ठहर गरिएपछि जनताको असन्तुष्टि अभिव्यक्त गर्ने अवसर सीमित भयो।
तेस्रो—माओपछिको नेतृत्वको प्रश्न थप जटिल बन्यो।
देङ स्याओपिङलाई हटाइएपछि हुआ कुओफङको राजनीतिक भूमिका बलियो भयो। तर माओको निधनपछि चीनको नेतृत्व कुन दिशामा अघि बढ्ने भन्ने प्रश्न खुलै रह्यो।
आलोचनात्मक मूल्याङ्कन
यो घटनाले राजनीतिक स्थिरता कायम गर्ने नाममा जनताको शोक र विरोधलाई एउटै शत्रुतापूर्ण श्रेणीमा राख्दा कस्तो परिणाम आउन सक्छ भन्ने देखाउँछ।
सन् १९७६ को तियानआनमेन घटना माओको कुनै स्वतन्त्र भाषण होइन। तर उनको अन्तिम वर्षको राजनीतिक सोच र निर्णय प्रक्रियाको परिणाम बुझ्न यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रसङ्ग हो।
४. “च्याङ छिङले धेरै हस्तक्षेप गरिरहेकी छन्” — मार्च १९७६ को राजनीतिक टिप्पणी
च्याङ छिङ माओकी पत्नी तथा सांस्कृतिक क्रान्तिको प्रमुख राजनीतिक व्यक्तित्व थिइन्। उनी वाङ होङवेन, चाङ चुनछ्याओ र याओ वेनयुआनसँगै पछि ‘चार सदस्यीय गिरोह’ (Gang of Four) का रूपमा चिनिने समूहकी सदस्य थिइन्।
सन् १९७६ को प्रारम्भमा देङ स्याओपिङको आलोचना र आर्थिक सुधारको दिशाबारे पार्टीभित्र विवाद तीव्र थियो। यस अवस्थामा च्याङ छिङले केही आर्थिक तथा प्रशासनिक नीतिहरूको विरोध गर्दै राजनीतिक अभियानलाई उग्र बनाउन खोजिन्।
माओको टिप्पणी
चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको प्रकाशित इतिहासअनुसार, मार्च १९७६ को राजनीतिक विवादका क्रममा च्याङ छिङले विभिन्न विषयमा अत्यधिक हस्तक्षेप गरेपछि माओले “江青干涉太多了”, अर्थात् “च्याङ छिङले धेरै हस्तक्षेप गरिरहेकी छन्” भन्ने टिप्पणी गरेका थिए।
यसको राजनीतिक अर्थ
यस टिप्पणीबाट तीनवटा पक्ष बुझ्न सकिन्छ।
-
माओ र च्याङ छिङबीच राजनीतिक दिशाबारे पूर्ण सहमति थिएन।
-
च्याङ छिङले सांस्कृतिक क्रान्तिको राजनीतिक अभियानलाई आफ्नो ढङ्गले अघि बढाउने प्रयास गरिरहेकी थिइन्।
-
माओले आफ्ना निकट सहयोगीहरूको गतिविधिलाई पनि कहिलेकाहीँ सीमित गर्न खोजेका थिए।
यसबाट माओले च्याङ छिङ वा पछि ‘चार सदस्यीय गिरोह’ भनिएको समूहलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गरेका थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यसैगरी, एउटा टिप्पणीका आधारमा माओले त्यस समूहका सबै राजनीतिक क्रियाकलाप अस्वीकार गरेका थिए भन्नु पनि उचित हुँदैन।
किन महत्त्वपूर्ण छ?
यसले माओको अन्तिम वर्षमा शक्ति संघर्ष केवल माओ र देङबीच सीमित थिएन भन्ने देखाउँछ। माओका नजिकका नेताहरूबीच पनि नीतिगत मतभेद र राजनीतिक प्रतिस्पर्धा चलिरहेको थियो।
५. “माओको अन्तिम राजनीतिक निर्देशन र उत्तराधिकारको प्रश्न” — अप्रिल–सेप्टेम्बर १९७६
सन् १९७६ मा चीनले राजनीतिक तथा प्राकृतिक संकट दुवै सामना गर्यो। जनवरीमा चाउ एनलाईको निधन भयो। अप्रिलमा देङ स्याओपिङ पदमुक्त भए। जुलाईमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका वरिष्ठ नेता चु तेको निधन भयो र सोही महिना ताङसानमा विनाशकारी भूकम्प आयो।
यी घटनाबीच माओको स्वास्थ्य लगातार कमजोर हुँदै गयो। ९ सेप्टेम्बर १९७६ मा उनको निधन भयो।
माओको निधनअघि नै हुआ कुओफङलाई प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी दिइएको थियो। जनवरी २१ र २८ मा माओको प्रस्तावमा हुआलाई राज्यको दैनिक कामकाज सम्हाल्ने प्रमुख व्यक्तिका रूपमा अघि सारिएको थियो। फेब्रुअरीमा उनको जिम्मेवारी औपचारिक रूपमा कार्यान्वयन गरियो।
‘निश्चित नीतिअनुसार अघि बढ’ भन्ने भनाइको विवाद
माओको निधनपछि सन् १९७६ अक्टोबर ४ मा ग्वाङमिङ दैनिक मा ‘अध्यक्ष माओको निश्चित नीतिअनुसार सधैँ अघि बढौँ’ भन्ने शीर्षकको लेख प्रकाशित भयो। त्यसमा माओले अन्तिम समयमा दिएको कथित निर्देशनको दाबी गरिएको थियो।
तर उक्त लेखमा प्रस्तुत गरिएको कथित अन्तिम निर्देशनलाई माओको प्रमाणित अन्तिम भनाइ मान्न पर्याप्त आधार छैन। त्यसलाई माओको वास्तविक भाषण वा प्रमाणित अन्तिम सन्देशका रूपमा उद्धृत गर्नु उचित हुँदैन।
६ अक्टोबर १९७६ मा हुआ कुओफङको नेतृत्वमा रहेको पार्टीको राजनीतिक नेतृत्वले च्याङ छिङसहित वाङ होङवेन, चाङ चुनछ्याओ र याओ वेनयुआनलाई नियन्त्रणमा लियो। यस घटनाले सांस्कृतिक क्रान्तिको दशक लामो राजनीतिक उथलपुथल अन्त्यतर्फ पुगेको सङ्केत गर्यो।
सन् १९७६ का यी पाँच प्रसङ्गको तुलनात्मक सारांश
| क्रम | भाषण वा राजनीतिक सामग्री | मुख्य विषय |
|---|---|---|
| १ | ‘अध्यक्ष माओका महत्त्वपूर्ण निर्देशन’ | समाजवादमा वर्गसंघर्ष र निरन्तर क्रान्ति |
| २ | देङ स्याओपिङको आलोचना अभियान | आर्थिक सुधार र सांस्कृतिक क्रान्तिको दिशाबारे संघर्ष |
| ३ | चाउ एनलाईको निधन र तियानआनमेन घटना | जनताको शोक, राजनीतिक विरोध र राज्यको प्रतिक्रिया |
| ४ | च्याङ छिङसम्बन्धी माओको टिप्पणी | नेतृत्वभित्रको मतभेद र राजनीतिक हस्तक्षेप |
| ५ | अन्तिम वर्षको उत्तराधिकारसम्बन्धी निर्णय | हुआ कुओफङको उदय र माओपछिको सत्ता संघर्ष |
अन्तिम निष्कर्ष
सन् १९७६ मा माओ त्सेतुङका चर्चित राजनीतिक अभिव्यक्तिहरू बुझ्न उनको सार्वजनिक भाषणभन्दा बढी ध्यान उनका निर्देशन, पार्टीभित्रका निर्णय र राजनीतिक घटनाक्रम मा दिनुपर्छ।
उनको अन्तिम वर्षमा तीनवटा मुख्य विषय देखिन्छन्:
1. वर्गसंघर्षको निरन्तरता: माओले समाजवादी राज्यमा पनि वर्गीय विरोधाभास र पुँजीवादी प्रवृत्ति कायम रहन सक्ने तर्कलाई निरन्तरता दिए।
2. आर्थिक सुधार र राजनीतिक क्रान्तिबीचको विवाद: देङ स्याओपिङको प्रशासनिक तथा आर्थिक सुधारको दिशालाई माओले सांस्कृतिक क्रान्तिको राजनीतिक उपलब्धिसँग जोडेर हेरे।
3. नेतृत्वको उत्तराधिकार: माओको स्वास्थ्य र राजनीतिक शक्ति कमजोर हुँदै जाँदा पार्टीभित्रको संघर्ष तीव्र भयो र उनको निधनपछि नेतृत्वको नयाँ समीकरण बन्यो।
यी सामग्री अध्ययन गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता सधैँ ध्यान दिनुपर्छ: माओको प्रमाणित भनाइ, उनको निर्देशनको सङ्कलन, पार्टीले गरेको निर्णय र पछि प्रचारित कथित अन्तिम भनाइ एउटै कुरा होइनन्। ऐतिहासिक अध्ययनमा यी सबैलाई छुट्याएर हेर्दा मात्रै सन् १९७६ को माओ, चीनको कम्युनिस्ट पार्टी र सांस्कृतिक क्रान्तिको अन्तिम चरणलाई सही ढङ्गले बुझ्न सकिन्छ।
